موم عسل در طب سنتی
موم عسل یکی از کهن ترین و ارزشمندترین مواد طبیعی است که از دیرباز در دانش پزشکی ایران زمین جایگاهی رفیع داشته و حکیمان نام آوری چون ابن سینا در «قانون»، محمد حسین عقیلی خراسانی در «مخزن الادویه» و زکریای رازی در «الحاوی» از خواص و کاربردهای درمانی آن سخن گفته اند.
ماده ای که از ترشحات غدد شکمی زنبور عسل به دست می آید و در ساختار لانه آن ها نقشی بنیادین ایفا می کند، در ترکیبات بسیاری از داروهای مرکّب، مراهم و پلاسترها به کار می رفت.
این ماده طبیعی در عین حال به دلیل خاصیت پوشانندگی و انسداد منافذ پوست، به عنوان یک حامل دارویی ایده آل در نسخه پردازی سنتی شناخته می شد و نقش آن در انتقال و تثبیت سایر داروهای گیاهی و معدنی بر روی پوست مورد توجه قرار داشت.
اکنون با توجه به رویکرد فزاینده جهانی به طب مکمل و تأیید بسیاری از خواص زیستی موم عسل در پژوهش های نوین، بازخوانی و واکاوی میراث مکتوب طب سنتی ایران در این زمینه از اهمیتی دوچندان برخوردار شده و می تواند زمینه ساز کشف کاربردهای نوین موم با پشتوانه ای تاریخی باشد.
طبع موم عسل چیست؟
بر اساس آموزه های طب سنتی ایرانی، موم عسل دارای مزاج گرم و خشک در درجه دوم است. این ماده از نظر کیفیت اولیه، به واسطه ساختار فیزیکی و ذاتی خود، در دسته مواد گرم و خشک قرار می گیرد که با قرار گرفتن در معرض حرارت دچار تغییر حالت (ذوب شدن) شده و با کاهش دما، مجدداً به قوام جامد و مومی خود باز می گردد.
ترکیبات موم در بررسی آزمایشگاهی
موم عسل عمدتاً از استرهای اسیدهای چرب و الکل های بلند زنجیره تشکیل شده که حدود 70 تا 80 درصد آن را مونواسترها تشکیل می دهند، همراه با هیدروکربن ها (12 تا 16 درصد)، اسیدهای چرب آزاد (12 تا 14 درصد)، الکلهای آزاد (1 تا 2 درصد)، و ترکیبات جزئی مانند دی استرها، هیدروکسی مونواسترها و مواد معدنی.
اجزای کلیدی شامل تریاکونتانیل پالمیتات به عنوان استر اصلی، پالمیتات، پالمیتولئات و اولئات استرهای الکل های آلیفاتیک بلند زنجیره (30 تا 32 کربن) هستند، و در کل بیش از 300 ترکیب شیمیایی مختلف در آن شناسایی شده.
کاربردها و فواید موم عسل
موم عسل طیف وسیعی از موارد مصرف را در بر می گیرد که در ادامه فقط به برخی از آنها اشاره می کنیم.
- تسکین سرفه
- تحریک شیردهی مادران
- رفع درد قفسه سینه
- درمان درد معده
- بهبود بواسیر
- پاک کردن مجاری بینی و حلق
- التیام سینوزیت
- علاج تنگی نفس
- درمان زکام
- ساخت پمادها و کرم های پوستی
- پیشگیری از بیماری های پوستی
- پوشش روی قرص ها
- تسکین درد معده و مفاصل
- کاهش سطح کلسترول
- رفع مشکلات پوستی
- برطرف کننده مشکلات تنفسی
- بهبود رماتیسم و نقرس
- درمان مشکلات کبدی
- حفظ سلامت دهان و دندان
- بهبود سلامت روده
- رفع ترک های پوستی
- حذف عفونت های پوستی و خارش
- التیام بخش زخم گوارشی
- درمان زکام اسپاسمی
- تسکین ناراحتی های تنفسی
- کنترل ورم معده
- خوابیدن ورم لثه
- حذف برفک دهان
- زدودن زنگ دندان ها
- محکم کننده لثه ها
- افزایش ترشح بزاق
- بهبود فعالیت معده و سوخت وساز بدن
- افزایش گردش خون
- دفع سرماخوردگی
- پاکسازی مجاری تنفسی
- افزایش ظرفیت کار ماهیچه ها
- ضدمیکروب
- ضدالتهاب
- تسکین دهنده درد
- مرطوب کننده
موم عسل در اندیشه افضل الحکما؛ جناب بوعلی سینا کبیر
شیخ الرئیس بوعلی سینا در کتاب “قانون فی الطب”، موم عسل (شمع النحل یا موم) را به عنوان ماده ای با طبیعت معتدل توصیف می کردند که دارای اهمیت نرم کنندگی است و برای رفع تورم های سخت، شل کردن اعصاب و تسکین دردهای مفصلی مفید می باشد.
ایشان موم را به عنوان پایه ای برای ضمادهای خنک کننده و گرم کننده معرفی و اشاره داشتند که موم سفید برای نرم کردن پوسته زخم ها مؤثر است هرچند ممکن است زخم ها را آلوده کند. در عین حال معتقد بودند موم سیاه با بوی تند خود باعث عطسه شده و برای جذب مواد از نقاط دور بدن، استخراج خار یا نوک پیکان از جراحات، و دفع سموم از زخم های مسموم مناسب است.
جناب ابن سینا همچنین بر خواص حل کننده خفیف آن اشاره داشته و کاربردهای خوراکی آن را برای درمان زخم های روده و برای جلوگیری از انعقاد شیر در پستان و درمان خشونت سینه مطرح می نمودند.
در فرمول های دارویی مانند مخلوط با شیر انسان، تریاک و روغن زیتون برای نقرس، یا با روغن رز برای سرمای رحم و برای افزایش میل جنسی و تخلیه بهتر ادرار از آن یاد می کردند، که موید جایگاه برجسته موم عسل در طب سنتی به عنوان ماده ای چندمنظوره برای التیام زخم ها، تسکین درد و مقابله با سموم بوده.
موم زنبور عسل از نگاه حکیم زکریای رازی
زکریای رازی، پزشک و دانشمند برجسته ایرانی، در آثار ارزشمند خود از جمله کتاب الحاوی، موم عسل را ماده ای با طبیعت معتدل توصیف می کردند که نرم کننده و التیام بخش فوق العاده ای است.
ایشان معتقد بودند موم عسل بهترین پایه برای ساخت انواع مرهم ها و ضمادهاست، زیرا با قدرت نفوذ خود می تواند مواد دارویی را به عمق بافت ها برساند؛ حکیم رازی موم عسل را برای درمان ترک های پوست، نرم کردن انسدادهای بدن و تسکین دردهای سینه و اعصاب مورد استفاده قرار می دادند.
همچنین بر این باور بودند که جویدن یا بلعیدن اندکی موم عسل طبیعی، رافع خشونت گلو و قطع کننده سرفه های خشک بوده و از تحریک مجاری تنفسی و گوارشی جلوگیری می کند.
نظرات حکیم ابن ربان طبری در مورد موم زنبور عسل
حکیم ابن ربّان طبری در کتابِ خود فردوس الحکمه موم عسل (شمع) را ماده ای ملایم، ملطف و چسباننده قلمداد می کردند و آن در تهیه مرهم و ضماد مفید می دانستند.
ایشان شمع سفید صاف شده را در نسخه های ضدسرفه و حب های مکیدنی برای سعال خشک توصیه می کردند و آن را در ضمادها برای بهبود جراحات، تسکین دردهای جگر و یرقان و نیز به عنوان تثبیت کننده حب ها موثر محسوب می کردند.
همچنین اشاره داشتند که ذوب کردن شمع با چربی ها یا روغن ها مرهمی ایجاد می کند که برای استعمال خارجی و بعضاً بلعیدن مقادیر کم در سرفه سودمند است.
به طور کلی ابن طبری، موم را به عنوان یک مؤلفهٔ کاربردی در دستورهای طبی برای کاربردهای موضعی داروهای داخلی مورد تاکید قرار می دادند.
دیدگاه علی بن عباس اهوازی در مورد موم زنبور عسل چه بود؟
علی بن عباس اهوازی (معروف به مجوسی)، پزشک برجسته قرن چهارم هجری، در کتاب «کامل الصناعه»، موم عسل را ماده ای با طبیعت معتدل معرفی می کرد که به دلیل خواص نرم کنندگی و پاک کنندگی بینظیرش، رکن اصلی ساخت بسیاری از مرهم ها بوده.
او معتقد بود که موم، بهویژه نوع زرد و خالص آن، بهترین دارو برای علاج زخم ها، رفع خشونت سینه و تسکین دردهای ناشی از ورم های سخت بوده.
اهوازی تأکید داشت که موم مانع از تأثیر هوای سرد بر منافذ پوست می شود و در ترکیب با روغن های گیاهی در بازسازی بافت های آسیب دیده و نرم کردن نقاط سفت شده تاثیر دارد، تا جایی که حتی مصرف آن را برای درمان جراحات روده و سرفه های خشک سودمند می دانست.
موم عسل طبیعی در نگاه حکیم اسماعیل جرجانی
از دیدگاه حکیم اسماعیل جرجانی، طبیب نامدار قرن ششم هجری و نویسنده کتاب نفیس «ذخیره خوارزمشاهی»، موم عسل طبیعی (که او از آن با عنوان «شمع العسل» نیز یاد می کند) دارای طبیعتی گرم و خشک است و در بدن آثار لطافت بخش، نرم کننده و تحلیل برنده به ارمغان می آورد.
او معتقد است که موم عسل در صورتی که با عسل مصرف شود، نیروهای درونی بدن را تقویت کرده و سبب تسکین سرفه های خشک، نرم شدن سینه و گلو، و پاکسازی مجاری تنفسی می گردد.
جرجانی همچنین به خاصیت ملین بودن آن اشاره دارد و مصرف آن را برای رفع یبوست مزمن، خشکی مزاج و دردهای سرد دستگاه گوارش مفید می داند.
به گفته او، مالش اندام با موم عسل گرم شده و روغن های گیاهی به رفع دردهای مفصلی، التهابات مزمن و ورم های ناشی از بلغم کمک می کند.
افزون بر این، جرجانی باور دارد که موم عسل به دلیل دارا بودن خاصیت نگاه دارندگی و لطافت، حفاظت کننده پوست، درمانگر ترکها، و بهبوددهنده زخمهای سطحی است و در مجموع، مادهای است که نفع آن برای صحت و سلامتی انسان بسیار است.
کلام پایانی
موم عسل، به عنوان یکی از گنجینه های طبیعت، در طب سنتی جایگاهی بس رفیع داشته و حکمای نامدار این مرز و بوم، آن را به دلیل خواص درمانی و دارویی شگفت انگیز تحسین کرده اند. این ماده شگفت انگیز سوای کاربرد صنعتی و غذایی، به عنوان یک داروی مؤثر در درمان بسیاری از دردها و امراض شناخته می شود. در کتب طب سنتی ایران، از موم عسل به نیکی یاد شده و در درمان برخی ناراحتی های داخلی کاربرد گسترده داشته است.
استفاده از موم در قالب داروهای گیاهی و مکمل های طبیعی، رو به گسترش است که نشان دهنده هوشمندی و دانش عمیق گذشتگان ما در بهره گیری از نعمت های خدادادی است.
