موم طبیعی و مصنوعی
موم عسل که حاصل تلاش زنبورها در دریافت شهد گل ها و صمغ گیاهان است، از گذشته به دلیل خواص منحصر به فرد، از جمله قابلیت فرم دهی، مرطوب کنندگی و عایق بندی، جایگاه خود را در صنایعی چون لوازم آرایشی، داروسازی، کندوسازی و حتی هنرهای دستی تثبیت کرده.
در مقابل، مومهای مصنوعی که اغلب از پارافین، پلاستیک ها یا ترکیبات شیمیایی تولید می شوند، با هدف کاهش هزینه ها و دستیابی به خواصی قابل کنترل و تکرارپذیر در مقیاس صنعتی تولید می گردند.
هرچند این دو ماده ممکن است در ظاهر شباهت هایی داشته باشند، اما تفاوت های بنیادین در منشأ، ترکیبات شیمیایی، بوی طبیعی، رنگ، نقطه ذوب، قابلیت تجزیه زیستی، و اثرات سلامتی و زیست محیطی آن ها، موجب تمایز کیفی و کاربردی چشمگیری میان موم عسل طبیعی و موم مصنوعی می شود.
درک این تفاوت ها برای انتخاب هوشمندانه و اطمینان از کیفیت و ایمنی محصولات موجب بهره مندی مطلوب ما از این محصول زنبور عسل می شود.
موم عسل طبیعی چگونه تولید می شود؟
موم زنبور عسل از غدد مومی موجود در قسمت زیرین شکم زنبورهای کارگر در سنین 12 تا 18 روزگی ها ترشح می شود. این غدد موم مایع را تولید کرده و پس از تماس با هوا به صورت پولک های نازک و سفیدرنگ ظاهر می شوند.
زنبورهای عسل این پولک های مومی را با آرواره های خود می جوند و با بزاق و مقدار کمی گرده گل و عسل مخلوط می کنند تا قابلیت شکل دهی پیدا کند.
سپس آن را برای ساخت حجره های شش ضلعی شان عسل به کار می برند، حجره هایی که هم به عنوان محل ذخیره عسل و گرده گل و هم به عنوان محل پرورش نوزادان کاربرد دارند.
تولید موم انرژی بر است و زنبورها برای تولید مقدار کمی موم باید چندین برابر آن عسل مصرف کنند. حدود 8 تا 10 کیلوگرم عسل صرف تولید 1 کیلوگرم موم می شود.
ازاینرو، تولید موم در کلنی تنها زمانی صورت می گیرد که جریان شهد در طبیعت زیاد و انرژی کافی در اختیار زنبورها قرار داشته باشد.
موم مصنوعی چیست و چگونه تولید می شود؟
موم مصنوعی دسته ای از ترکیبات شیمیایی است که خواص فیزیکی و شیمیایی مشابه موم های طبیعی (مانند موم زنبور عسل) دارد، اما از منابع نفتی یا سنتز شیمیایی به دست می آید.
این مومها معمولاً از هیدروکربن های خطی یا شاخه دار، استرها، اسیدهای چرب و الکل های چرب تشکیل می شوند.
روش تولید موم مصنوعی بسته به نوع آن متفاوت است. موم پلی اتیلن از انواع رایج است که از پلیمریزاسیون اتیلن در شرایط فشار و دمای بالا تولید می شود.
در این فرآیند، مونومرهای اتیلن به یکدیگر متصل شده و زنجیره های پلیمری طولانی تشکیل می دهند. بسته به کاتالیزور و شرایط واکنش، می توان موم هایی با وزن مولکولی و نقطه ذوب متفاوت تولید کرد.
نوع دیگری از مومهای مصنوعی، موم پارافین است که از تقطیر نفت خام به دست می آید. پارافین ها معمولاً از آلکان های خطی با طول زنجیره کربنی C20 تا C50 تشکیل می شوند.
پس از تقطیر، موم پارافین از طریق فرآیندهای تصفیه مانند هیدروژناسیون (برای حذف ناخالصی ها و بهبود رنگ) و سپس کریستالیزاسیون برای جداسازی بخش جامد (موم) از بخش مایع (روغن) خالص سازی می شود.
انواع دیگری از موم های مصنوعی شامل موم فیشر تروپش (که از گاز سنتز تولید می شود)، مومهای استری (که از استریفیکاسیون اسیدهای چرب با الکل ها به دست می آیند) و مومهای آمیدی هستند که هر کدام د را در صنایع پلاستیک، لاستیک، رنگ، پوشش ها، چسب ها، لوازم آرایشی و بهداشتی و مواد غذایی کاربرد دارند.
تفاوت موم طبیعی با موم های مصنوعی چیست؟
1. روند تولید
موم عسل طبیعی محصول غدد مومی زنبور عسل است و ترکیب آن عمدتاً شامل استرهای اسیدهای چرب و الکل های چرب زنجیره بلند همراه با مقدار کمی اسیدهای چرب آزاد، هیدروکربن های طبیعی، پروپولیس، رنگیزه های طبیعی، و ردی از ویتامین ها و ترکیبات معطر گیاهی است.
اما موم های مصنوعی غالباً بر پایه مواد پتروشیمی (مثل پارافین و موم های میکروکریستالی) یا پلیمرهای سنتزی ساخته میشوند و ترکیب شیمیایی آنها عموماً شامل هیدروکربن های اشباع خطی یا شاخه دار و گاهی افزودنی های صنعتی مانند آنتی اکسیدان ها، پایدارکننده ها و نرمکننده ها است.
2. رنگ، بو و نقطه ذوب
موم زنبور عسل نقطه ذوبی در حدود 62 تا 65 درجه سانتی گراد دارد، بوی مطبوع عسل و گل ها را حفظ می کند، رنگ آن از زرد روشن تا زرد تیره و گاهی متمایل به قهوه ای است و به دلیل منشأ طبیعی و زیست سازگار بودن غیرسمّی است و برای تماس با پوست و حتی مصرف خوراکی در حد مجاز ایمن محصوب می شود.
در حالی که موم های مصنوعی بی بو یا دارای بوی نفتی خفیف، شفاف تر یا شیری رنگ، با دامنه نقطه ذوب قابل تنظیم هستند و اگرچه در استانداردهای بهداشتی مجاز برای برخی کاربردهای غذایی یا آرایشی قابل مصرف می باشند، اما احتمال باقی ماندن ناخالصی های نفتی در آن ها بیشتر است و سازگاری زیستی پایین تری نسبت به موم زنبور عسل دارند.
3. کاربرد صنعتی و صرفه اقتصادی
از نظر عملکردی، موم طبیعی عسل در محصولات مراقبت از پوست به دلیل ایجاد لایه محافظ و تنفس پذیر، خاصیت امولسیون ملایم، داشتن مواد ضدباکتری مزایایی دارد که موم های مصنوعی فقط با افزودن مواد شیمیایی دیگر می توانند بخشی از آن را شبیه سازی کنند.
در حالی که موم های مصنوعی در صنعت (شمع سازی، پولیش، پوشش های محافظ، بسته بندی، روانکارها و…) به خاطر یکنواختی ترکیب، قیمت کم تر، دسترسی گسترده، کنترل پذیری خواص فیزیکی و ثبات بیشتر، ترجیح داده می شوند.
افزون بر این، موم عسل طبیعی از نظر زیست محیطی کاملاً تجدیدپذیر و قابل فرآوری مجدد است و استفاده از آن به حفظ زنبورداری و تنوع زیستی کمک می کند، اما موم های مصنوعی عمدتاً وابسته به منابع فسیلی یا سنتز شیمیایی پرانرژی هستند و ردّپای کربنی و زیست محیطی بالاتری بر جا می گذارند.
هرچند در برخی کاربردهای خاص (مانند داروسازی صنعتی و محصولات حساس) یکنواختی و خلوص قابل کنترل موم های مصنوعی برای تولیدکنندگان جذابیت دارد.
کاربردها و موارد مصرف موم طبیعی زنبور عسل چیست؟
- در صنایع دارویی و بهداشتی، موم زنبور عسل به دلیل خواص ضد میکروبی، ضد التهابی و تحریک رشد سلول های پوستی، به عنوان عامل ترمیم کننده پوستی در درمان زخم ها، سوختگی ها، جای زخم و بیماری های پوستی مانند استفاده می شود.
- همچنین در صنایع آرایشی و بهداشتی، به عنوان مرطوب کننده طبیعی در ساخت کرم ها، لوسیون ها، لیپ گلیت و کرم های دست به کار می رود، زیرا می تواند لایه محافظ برای پوست ایجاد و از تبخیر رطوبت جلوگیری نماید.
- در صنایع غذایی، موم زنبور عسل یک پوشش دهنده طبیعی برای میوه ها، شیرینی ها و کیک ها است که باعث افزایش طول عمر این محصولات می شود و از خشکی آن ها جلوگیری می کند.
- برای تولید قرص های دارویی به عنوان پوشش مهارکننده دارو کارایی دارد. در صنایع چوبی و ساختمانی، به دلیل مقاومت در برابر رطوبت و خواص عایقی، موم زنبور عسل در تولید چوب های مومی شده، ساخت مبلمان و ترمیم اشیاء قدیمی استفاده می شود.
- علاوه بر این، در فعالیت های هنری و سنتی، موم زنبور عسل نقش یک ماده چسبنده طبیعی در نقاشی های سنتی، موم سازی و تولید اشیاء دست ساز را ایفا می کند.
- همچنین در مراقبت از مو و تولید شامپو خاصیت تقویتی و نرم کنندگی دارد. در تولید کرم مو و ماسک های مو از این محصول استفاده می شود.
- از آنجا که موم زنبور عسل یک ماده طبیعی، قابل تجزیه زیستی و غیر سمی است، کاربردهای آن در صنایع سبز به دلیل کاهش آلودگی زیست محیطی مورد استقبال قرار گرفته است.
جمع بندی
موم طبیعی زنبور عسل ویژگی های بیولوژیکی و درمانی منحصر به فرد خود را دارد و به دلیل ساختار مولکولی طبیعی و عدم حضور مواد شیمیایی مصنوعی، در صنایع دارویی، زیبایی و غذایی مورد استفاده قرار می گیرد.
در مقابل، موم های مصنوعی که معمولاً از مواد پتروشیمیایی مانند پارافین یا گلیسیرین سنتزی ساخته می شوند، که از نظر ساختار شیمیایی و خواص بیولوژیکی با موم طبیعی تفاوت قابل توجهی دارند.
این موم ها ممکن است حاوی باقی مانده های شیمیایی، سمیت های زیستی یا تأثیرات منفی بر سلامت باشند و به دلیل عدم تطابق با ساختار طبیعی، از خواص درمانی موم طبیعی برخوردار نیستند.
بنابراین تفاوت اصلی بین این دو نوع موم، در چرخه تولید، ترکیبات شیمیایی، اولویت های زیست محیطی و کاربردهای پزشکی و زیبایی است که موم طبیعی را به عنوان گزینه ای سالم تر در مقایسه با موم های مصنوعی مطرح می کند. حال آن که موم های مصنوعی با قابلیت تولید انبوه و فرآیند زمانی دقیق تر در مراحل تولید، برای کارخانه ها از نظر اقتصادی به صرفه محسوب می شوند.
